คำผญา

ดินแดนที่ราบสูงแถบตะวันออกเฉียงเหนือหรือเรียกกันทั่วไปว่าภาคอีสานของประเทศไทยทั้ง 20 จังหวัด ซึ่งเป็นดินแดนแห่งอารยธรรมที่มีขนบธรรมเนียมประเพณี วัฒนธรรมเป็นของตัวเองอันเก่าแก่มาแต่บรรพกาลแห่งหนึ่งของประเทศไทย นอกจากนี้ยังมีภาษาที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของตนเอง เรียกว่า ภาษาอีสาน หรือ ภาษาพื้นบ้าน เป็นภาษาที่สืบเชื้อสายมาจากอาณาจักรล้านช้าง

ผญาผญาคืออะไร
ผญา เป็นคำพูดที่ชาวไทยอีสาน ใช้พูดกันเพื่อแสดงถึงภูมิปัญญาของผู้พูด นักวิชาการและผู้รู้ได้ให้ทัศนะเกี่ยวกับความหมายของ ผญา ไว้ดังนี้
-ปรีชา พิณทอง ได้ให้ความหมายว่า ผญา (น.) หมายถึง ปัญญา, ความรู้, ความฉลาด คำภาษิตที่มีความหมายลึกซึ้งเรียกว่า ผญา
-นงลักษณ์ ขุนทวี ให้ความหมายเกี่ยวกับคำว่าผญา ไว้ดังนี้ ผญา เป็นคำภาษาถิ่นอีสาน ตรงกับภาษาไทยกลางว่า ปัญญาหรือปรัชญา เพราะในภาษาถิ่นอีสาน จะใช้เสียง ผ แทนเสียง ป หรือ ปร ในภาษาไทยกลาง เช่น เผด เป็น เปรต, โผด เป็น โปรด, ผาบ เป็น ปราบ, ผาสาด เป็น ปราสาท
-สำนักงานส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้สรุปความหมายของ ผญา ไว้ดังนี้ ผญา (น.) เป็นคำพูดของนักปราชญ์ถิ่นอีสานโบราณ และเป็นภาษาที่มีอายุมากพอสมควร ผญาเป็นคำที่ถ่ายทอดมาจากคำว่า ปัญญา และปรัชญา ซึ่งอพยพมาตามหลักธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธศาสนา นักปราชญ์โบราณอีสานท่านเปลี่ยนจากคำเดิมคือ ปัญญา เป็น ผญา เพื่อความสะดวกหรือเพื่อความเหมาะสมกับภาษาถิ่นก็อาจเป็นได้ ปัญญา แปลว่า ความรอบรู้ ดังนั้น คำว่า ผญา ก็คงมีความหมายเช่นเดียวกันหรือใกล้เคียงกัน
-สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดกาฬสินธุ์ ให้ความหมายว่า คำผญา หรือ ผะหยา เป็นกาพย์กลอนพื้นเมืองอย่างหนึ่ง ที่แสดงความคิด ปัญญา ความฉลาดหลักแหลมของชาวบ้าน พร้อมกันนั้นก็เป็นคำพูดที่แสดงถึงความมีไหวพรับปฏิภาณอันหนักแน่นระหว่างหนุ่มสาว หญิงชาย ที่ยกขึ้นมาเพื่อถามไถ่เกี่ยวกับความรู้รอบตัว ทัศนคติคุณสมบัติที่มีความรักต่อกัน

จากทัศนะดังกล่าวเห็นว่า คำว่า ผญา ปัญญา ปรัชญา เป็นกลุ่มภาษาเดียวกัน มีความหมายคล้ายคลึงและใกล้เคียงกัน ซึ่งอาจใช้แทนกันได้ ดังนั้น สรุปได้ว่า ผญา, ปัญญา, ปรัชญา (wisdom, philosophy, maxim, aphorism) หมายถึง ปัญญา ความรอบรู้ ไหวพริบ สติปัญญา คำคม สุภาษิต หรือคำที่พูดเป็นปริศนาฟังแล้วได้นำมาคิดมาวิเคราะห์เพื่อค้นหาคำตอบจากปัญหาว่าความจริงเป็นอย่างไร มีความหมายว่าอย่างไร

ผญา มีความเป็นมาอย่างไร
วรรณกรรมมุขปาฐะประเภทผญาหรือ คำคม ภาษิตท้องถิ่นอีสานนี้ มีความเป็นมาอย่างไรหรือใครเป็นผู้ให้กำเนิด ยากที่จะตัดสินได้ว่ามาจากไหน ใครเป็นผู้ให้กำเนิดหรือริเริ่ม แต่อย่างไรก็ตาม มีผู้รู้และนักวิชาการ ที่ทำการศึกษาค้นคว้า วิจัย เกี่ยวกับเรื่องผญา หรือภาษิตอีสาน ได้สันนิษฐานหรือให้ทัศนะเกี่ยวกับที่มาของผญาพอสรุปได้ดังนี้
1. ผญาเกิดจาก คำสั่งสอนและศาสนา โดยหมายเอา คำสอนของผู้ใหญ่ที่มีต่อเด็ก ครูบาอาจารย์ที่มีต่อศิษย์ พ่อแม่ที่มีต่อลูกหลาน ทั้งนี้ก็สืบเนื่องจากคำสอนของศาสนาโดยเฉพาะพระพุทธศาสนา
2. ผญาเกิดจากขนบธรรมเนียมประเพณี โดยหมายเอา ข้อปฏิบัติที่คนในสังคมอีสานปฏิบัติต่อกันในวิถีชีวิต
3. ผญาเกิดจากการเกี้ยวพาราสีของหนุ่มสาว อาจหมายเอาแรงบันดาลใจหรือความรู้สึกภายใจที่อยากจะบอกต่อกันและกัน จึงกล่าวออกมาด้วยคำคมเชิงโวหารภาพพจน์ต่าง ๆ แล้วเกิดการโต้ตอบถ้อยคำแก่กันและกัน
4. ผญาเกิดจากการเล่นของเด็ก โดยหมายเอา การเล่นกันระหว่างเด็กแล้วมีการตั้งคำถามอย่างเช่น ปริศนาคำทาย แต่แทนที่จะถามโดยตรงกับสร้างเป็นถ้อยคำที่คล้องจองกัน
5. ผญาเกิดจากสภาพแวดล้อมหรือเหตุการณ์อื่น ๆ ในวิถีชีวิต โดยหมายเอา สภาพการณ์ที่เกิดขึ้นในชีวิตแล้วเกิดแรงบันดาลใจให้เกิดถ้อยคำในใจและมีการกล่าวถ้อยคำที่คล้องจองแก่กันและกัน ในโอกาศที่เดินทางไปมาค้าขาย หรือกิจกรรมอื่น ๆ (อดิศร เพียงเกษ)
จากการสันนิษฐานที่มาของการเกิดขึ้นของผญา จะเห็นว่าผญานั้นมีความหมายต่อชาวอีสาน ไม่ว่าชาวอีสานอาศัยอยู่สถานที่ใด เมื่อมีกิจกรรมใด ๆ ร่วมกัน หรือสนทนากันในกลุ่ม จะมีการกล่าว ผญาสอดแทรกขึ้นมาเสมอ ด้วยเหตุผลดังกล่าว ทำให้ผญามีบทบาทหน้าที่และมีความสำคัญต่อสังคมชไทยอีสานตั้งแต่อตีดจนถึงปัจจุบัน อาจแบ่งเป็นประเภทต่าง ๆ แล้วแต่โอกาสที่จะนำไปใช้ในกิจกรรมนั้น ๆ

ประเภทของผญา
ผญาหรือคำคม ภาษิตโบราณอีสานนี้ แบ่งออกเป็นประเภทใหญ่ ๆ ได้ 4 ประเภท ดังนี้
1. ประเภทคำสอน เรียกว่า ผญาคำสอนหรือผญาภาษิต
2. ประเภทเกี้ยวพาราสี เรียกว่า ผญาเครือ, ผญาย่อย หรือผญา โต้ตอบ
3. ประเภทปริศนา เรียกว่า ผญาปริศนา-ปัญหาภาษิต
4. ประเภทอวยพร เรียกว่า ผญาอวยพร

อ้างอิง : http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=842

รวมหมวดหมู่คำผญา

ตัวอย่างคำผญา

คำผญา ความหมาย
กาบ่มักท่าน้ำสมุทรหลวงกะบ่ว่า กาบ่มักท่าน้ำกะตามถ้... แล้วแต่การตัดสินใจของคนอื่น
การงานนี้อุปสรรคแสนหมู่ เกิดเป็นคนต้องสู้ อย่าถอยร... เกิดเป็นคนต้องหนักเอาเบาสู้
กินแกงแข้คางกะแจปากบ่ลั่น กินกะท้างคางกระด้างปากบ่... ได้กินแล้วไม่พูดไม่จา
ขอให้อดสาสู้เพียรไปให้ถืกป่อง คุณอาจารย์ยกใส่เกล้า... อดทนสู้ในสิ่งที่ถูกต้อง ยกย่อง...
ขุดดินดั้นประสงค์หาแต่บ่อนกิ่ว แนวสิ่วไม้ประสงค์ไง... ของแต่ละอย่างมีจุดประสงค์การใช...
คนผู้มีความฮู้ ซูซีเฮ็ดบ่แหม่น ความฮู้มีท่อแผ่นฟ้า... มีความรู้ท่วมหัวแต่เอาตัวไม่รอ...
ความคิดมีบ่แพ้ ทุนสิค้าฮั่นแม่นบ่มี เศรษฐกิจหรือสภาพคล่องทางการเงิ...
ความตายนี้แขวนคอทุกบาดย่าง ตื่นมื้อเช้าเห็นหน่าจั่... ความตายติดตามเหมือนเงาตามตัว เ...
ความตายนี้แขวนคอทุกบาดย่าง ไผก็แขวนอ้อนต้อนเสมอด้า... ความ ตาย ติดตามเหมือนเงาตามตัว...
คันว่าได้ดีแล้วอย่าลืมคุณพ่อแม่ เผิ่นหากเลี้ยงแต่น... ได้ดีแล้วอย่าลืมบุพการี
คันสิเทียวทางกว้างให้หาฮ่มบังหัว คันสิไปทางไกลไถ่ถ... จะทำอะไรให้วางแผน
คันเจ้าได้ขี่ซ้างกั้งฮ่มสัปทน อย่าได้ลืมคนจนผู้แห่... ถ้าได้ดิบได้ดีหรือได้เป็นใหญ่แ...
คันเจ้าได้ขี่ซ้างกั้งฮ่มเป็นพระยา อย่าได้ลืมคนทุกข... ถ้าได้ดิบได้ดีแล้วก็ อย่าได้ลื...
คันเจ้าได้อยู่ยอดฟ้าผาสาทประดับมุข อย่าได้ลืมเฮียน... ถ้าได้ดิบได้ดีแล้วก็ อย่าได้ลื...
คันแม่นมีควมฮู้เต็มพุงเพียงปาก โตสอนโตบ่ได้ไผสิย่อ... ความรู้ท่วมหัวเอาตัวไม่รอด
คันได้กินลาบซิ้นอย่าลืมแจ่วแพวผัก ได้กินพาเงินพาคำ... ถ้าได้ดิบได้ดีแล้วก็ อย่าได้ลื...
คาดสิได้ บินมาคือนกเจ่า คาดสิบ่ได้ บินเจ้ยเจิดหนี ถึงคราวจะได้ โชค ลาภ ก็วิ่งเข้...
คำสอนพ่อแม่นี้หนักเกิ่งธรณี ผู้ใดยำเยงนบหากสิดีเมื... ผู้ใดเคารพคำสั่งสอนพ่อแม่จะเจร...
ชาติที่เงินคำแก้ว มันบ่แหม่นของไผ ผู้ใดมีใจเพียร ห... เงินทองใครๆ ก็หามาได้ถ้ามีความ...
ชื่อว่าแนวความเว้าของคนมันเกินง่าย ได้เทิงหงายและค... ถ้าทำดีแล้วก็อย่าอย่าสนคำคนอื่...
ชื่อว่าแนวเด็กน้อย ตากอความคึดหม่อ ได้กอขอข้อหล่อ... เด็กน้อยอวดฉลาด
ชื่อว่าโลกีย์กว้างเมืองคนมันบ่เที่ยง มัน หากเงี่ยง... โลกนี้ไม่เที่ยงหนอ วันนี้ลูกหล...
ตกกะเทินว่าได้สู้บ่ถอยหลังให้เขาว่า นับแต่มื้อสิก้... เมื่อได้สู้แล้วไม่มีถอยให้ใครด...
ตกกะเทินว่าได้เฮียนแล้ว สิเฮียนเหมิดสู่ซ่อง เฮียนใ... มีโอกาสได้เรียนแล้วต้องเรียนให...
ตีเจ็บแล้วแสนสิออยกะปานด่า แม่นว่าเว้าจ้อยจ้อยกะปา... เมื่อถูกตีเจ็บแล้วจะปลอบประโลม...
นุ่งผ้าลายหมาเห่า เว้าความเก่าผิดกัน ธรรมชาติของสุนัขชอบเห่าคนนุ่งผ...
บุญนี้บ่แหม่นของแบ่งได้ ปันแจกกันแหล่ว บ่อห่อนแยกอ... บุญ ผู้ใดสร้างผู้นั้นได้รับ ไม...
ฝนตกยังฮู้เอื้อน นอนกลางคืนยังฮู้ตื่น ความทุกข์ยัง... ฝนตกยังซาได้ นอนหลับยังรู้ตื่น...
ยามยังน้อยให้หมั่นฮู้เฮียนคุณ บุญเฮามีสิยศสูงเพียง... ตอนนี้เรายังเด็กควรตั้งใจเรียน...
สิบสิฮ่างหรือซาวสิฮ่าง อะไรจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรก็ตา... สิบสิฮ่าง ซาวสิฮ่าง = สิบครั้ง...
หญิงฮูปฮ้ายครองวัตรพางาม ชายฮูบทรามวิชาพาฮุ่ง หญิงแม้รูปชั่ว แต่จริยาวัตรทำใ...
อย่าสุไลเสียถิ้มพงษ์พันธุ์พี่น้องเก่า อย่าสุละเผ่า... อย่าได้ลืมญาติพี่น้องของตัวเอง...
เกลี้ยงฮอดใบใสฮอดลูก เกลี้ยงฮอดเข้าปลูก เกลี้ยงฮอด... ของบางอย่างดูต้นแบบหรือต้นทางก...
เกลี้ยงแต่นอกทางในเป็นหมากเดื่อ หวานนอกเนื้อในส้มด... ของบางอย่างดูข้างนอกอาจดูดีสวย...
เก้าสิฆ่าสิบสิฆ่าให้เอาแก่นคะยูงตี มาซ่างเอาหัวใจต... จะฆ่าให้ตายก็ฟาดด้วยไม้เนื้อแข...
เก้าสิฆ่าสิบสิฆ่าให้เอาแก่นคะยูงตี อย่าได้เอาบาลีต... จะฆ่าให้ตายก็ฟาดด้วยไม้เนื้อแข...
เชื้อชาติแฮ้ง เหม็นสาบกันเอง ปูสอนปู ให้ย่างตรง ห่... ตัวอย่างที่เลวหรือจะทำ ให้ผู้อ...
เดินทางบ่อสุดเส้น อย่าถอยหลังให้เขาเหยียบ ตายขอให้... นักสู้ต้องสู้ไม่ถอยให้ตายอย่าง...
เด็กน้อยมีความฮู้สองสามความมันก็อ่ง ผู้ใหญ่ฮู้ตั้ง... ความรู้มีเพียงน้อยนิด อย่าหยิ่...
ใจบ่โสดาด้วยเว้าแม่นกะเป็นผิด ใจบ่โสดาดอมเว้าดีกะเ... แม้นไม่สบอารมณ์แล้วจะพูด อย่าง...
ใจประสงค์สร้างกลางดงกะว่าท่ง ใจขี้คร้านกลางบ้านกะว... ถ้าใจสู้ (ขยัน) อยู่กลางป่าดง...
ให้เจ้าคอยเพียรสร้าง เสมอแตนแปงซ่อ ให้สร้างก่อสืบไ... ให้ขยันสร้างตัวเหมือนผึ้งสร้าง...
ให้เจ้าเอาความฮู้ หากินในทางชอบ ความฮู้มีอยู่แล้ว... มีความรู้อยู่กับตัวหากินอย่างส...
ได้ขึ้นเฮือแล้ว อย่าลืมแพป้องไม้ไผ่ ได้เป็นใหญ่แล้... ถ้าได้ดิบได้ดีแล้วก็ อย่าได้ลื...
ไปหาพระให้เอาของไปถวาย ไปหานายให้เอาของไปต้อน ไปหาใครก็เอาของติดไม้ติดมือไปด...
ไผผู้มัวเมาคร้าน การงานตั้งต่อ บ่มีวันสิพบพ้อ เงิน... ถ้าเกียจคร้าน ก็อย่าหวังมั่งมี
ไผผู้เฮียนฮ่ำฮู้ วิชาปราชญ์ทางใด ก็ให้มีใจจดเผิ่งว... เรียนรู้ให้เชี่ยวชาญเป็นวิชาเล...

เมนูแนะนำ

ค้นหาคำผญาทั้งหมด

รวมหมวดหมู่คำผญา

แบบทดสอบคำผญา

10,119 views

บทความน่ารู้คำผญา

แหล่งความรู้มากมาย อัปเดตใหม่ทุกวัน ทันเหตุการณ์ไว้ให้ค้นหา อ่านเสริมความรู้

ภาษาไทย