คำราชาศัพท์ที่ใช้กับพระภิกษุสงฆ์ รวมคำศัพท์ครบทุกหมวด
ในสังคมไทยที่มีพระพุทธศาสนาเป็นรากฐานทางวัฒนธรรม การใช้ถ้อยคำกับพระภิกษุสงฆ์อย่างถูกต้องเหมาะสมถือเป็นเรื่องสำคัญ เพราะพระภิกษุเป็นผู้สืบทอดพระพุทธศาสนาและเป็นผู้ทรงศีล ภาษาไทยจึงมีคำราชาศัพท์ที่กำหนดไว้โดยเฉพาะสำหรับใช้กับพระสงฆ์ เพื่อแสดงความเคารพและรักษามารยาททางภาษาให้ถูกต้องตามกาลเทศะ
ผมได้รวบรวมคำราชาศัพท์หมวดพระสงฆ์ไว้อย่างครบถ้วน แบ่งเป็นหมวดหมู่เพื่อให้ค้นหาและนำไปใช้ได้สะดวก ดังนี้
ตารางรวมคำราชาศัพท์หมวดพระสงฆ์ (คำนาม)
| คำราชาศัพท์ | ความหมาย |
|---|---|
| กาสาวพัสตร์ / ผ้าย้อมฝาด | ผ้าเหลืองของพระภิกษุ |
| จีวร | ผ้าสำหรับห่มของภิกษุสามเณร คู่กับสบง |
| สบง | ผ้านุ่งของพระภิกษุสามเณร |
| สังฆาฏิ | ผ้าคลุมกันหนาว ใช้ทาบบนจีวรพาดบ่าซ้าย |
| บริขาร | เครื่องใช้สอยของพระภิกษุ มี 8 อย่าง เรียกว่า "อัฐบริขาร" |
| บาตร | ภาชนะสำหรับรับอาหารบิณฑบาต |
| กลด | ร่มขนาดใหญ่มีด้ามยาว สำหรับพระธุดงค์ |
| ตาลปัตร | พัดใบตาลมีด้ามยาว ใช้ในพิธีกรรม |
| ธรรมาสน์ | ที่นั่งสำหรับแสดงธรรม |
| กุฏิ | เรือนหรือตึกสำหรับพระภิกษุสามเณรอยู่อาศัย |
| อุโบสถ (โบสถ์) | สถานที่สำหรับพระสงฆ์ทำสังฆกรรม |
| หอไตร | หอสำหรับเก็บพระธรรม (พระไตรปิฎก) |
| เจดีย์ | สิ่งก่อสร้างรูปคล้ายลอมฟางมียอดแหลม บรรจุสิ่งที่นับถือ |
| ลิขิต | จดหมายของพระสงฆ์ |
| ปัจจัย | เงินที่ถวายพระเพื่อเป็นค่าจตุปัจจัย |
| จังหัน | อาหารเช้า |
| ภัตตาหาร | อาหารของพระภิกษุ |
ตารางคำกริยาและคำศัพท์อื่น ๆ ที่ใช้กับพระภิกษุ
| คำราชาศัพท์ | ความหมาย |
|---|---|
| ฉัน | กินอาหาร (ฉันจังหัน = กินอาหารเช้า, ฉันเพล = กินอาหารกลางวัน) |
| จำวัด | นอน |
| สรง | อาบน้ำ |
| อาพาธ | เจ็บไข้ได้ป่วย |
| มรณภาพ / ถึงแก่มรณภาพ | ตาย (ใช้กับพระภิกษุทั่วไป) |
| บิณฑบาต | ออกรับอาหารใส่บาตรจากพุทธศาสนิกชน |
| ทำวัตร | สวดมนต์ประจำวัน |
| ครองผ้า / ครองจีวร | นุ่งห่ม (ถ้าใช้กับสมเด็จพระสังฆราช ใช้ว่า "ทรงจีวร") |
| ปลงผม | โกนผม |
| ปลงอาบัติ | แสดงความผิดเพื่อเปลื้องโทษทางพระวินัย |
| ปลงธรรมสังเวช | เกิดความสังเวชเมื่อเห็นความแตกดับของสังขาร |
| ปลงบริขาร | มอบบริขารให้ผู้อื่นเวลาใกล้มรณภาพ |
| เจริญพระพุทธมนต์ | สวดมนต์ในงานมงคล (ถ้างานศพ ใช้ว่า "สวดมนต์") |
| ถวาย | มอบให้พระภิกษุ |
| ประเคน | ส่งของให้พระภิกษุกับมือ |
| นิมนต์ | เชิญพระภิกษุ (เช่น นิมนต์ไปฉัน, นิมนต์รับบาตร) |
| อาราธนา | เชื้อเชิญหรืออ้อนวอน (เช่น อาราธนาศีล, อาราธนาแสดงธรรม) |
| เผดียงสงฆ์ | แจ้งให้สงฆ์ทราบ |
คำเรียกพระสงฆ์และลักษณนาม
| คำศัพท์ | ความหมาย / การใช้ |
|---|---|
| รูป | ลักษณนามใช้กับพระภิกษุสามเณรทั่วไป เช่น "พระ 5 รูป" และยังเป็นสรรพนามบุรุษที่ 1 ของพระภิกษุเมื่อพูดกับฆราวาส |
| องค์ | ลักษณนามใช้กับสมเด็จพระสังฆราช สมเด็จพระราชาคณะ และสิ่งที่เคารพบูชา เช่น "พระพุทธรูป 1 องค์" |
| โยม | คำที่พระภิกษุใช้เรียกญาติผู้ใหญ่หรือฆราวาส เช่น โยมพ่อ โยมแม่ |
| อุบาสก | ชายผู้นับถือพระรัตนตรัย |
| อุบาสิกา | หญิงผู้นับถือพระรัตนตรัย |
| ชี / แม่ชี | หญิงที่นุ่งขาวห่มขาว โกนผมโกนคิ้ว ถือศีล |
คำสรรพนามและแบบแผนการเขียนถึงพระสงฆ์ระดับต่าง ๆ
การเขียนหนังสือถึงพระสงฆ์ มีแบบแผนที่แตกต่างกันตามสมณศักดิ์ ดังนี้
สมเด็จพระสังฆราช
- คำขึ้นต้น: กราบทูล…ทราบฝ่าพระบาท
- สรรพนามบุรุษที่ 1: เกล้ากระหม่อม
- สรรพนามบุรุษที่ 2: ใต้ฝ่าพระบาท
- คำลงท้าย: ควรมิควรแล้วแต่จะโปรด
สมเด็จพระราชาคณะ
- คำขึ้นต้น: นมัสการ
- สรรพนามบุรุษที่ 1: กระผม / ดิฉัน
- สรรพนามบุรุษที่ 2: พระคุณเจ้า
- คำลงท้าย: ขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างยิ่ง
พระราชาคณะ (ชั้นพิเศษ, ธรรม, เทพ, ราช)
- คำขึ้นต้น: นมัสการ
- สรรพนามบุรุษที่ 1: กระผม / ดิฉัน
- สรรพนามบุรุษที่ 2: พระคุณท่าน
- คำลงท้าย: ขอนมัสการด้วยความเคารพอย่างสูง
พระภิกษุทั่วไป
- คำขึ้นต้น: นมัสการ
- สรรพนามบุรุษที่ 1: กระผม / ดิฉัน
- สรรพนามบุรุษที่ 2: ท่าน หรือ พระเดชพระคุณ
- คำลงท้าย: ขอนมัสการด้วยความเคารพ
อัฐบริขาร – เครื่องใช้ 8 อย่างของพระภิกษุ
บริขาร หมายถึง เครื่องใช้สอยของพระภิกษุ มีทั้งหมด 8 อย่าง รวมเรียกว่า "อัฐบริขาร" ได้แก่
- สบง (ผ้านุ่ง)
- จีวร (ผ้าห่ม)
- สังฆาฏิ (ผ้าคลุมซ้อน)
- บาตร
- มีดโกน
- เข็ม
- ประคดเอว (ผ้ารัดเอว)
- กระบอกกรองน้ำ (ธมกรก)
ธรรมเนียมปฏิบัติที่ควรทราบ
การประเคน
การประเคนคือการมอบของให้พระภิกษุกับมือ ผู้ชายต้องใช้สองมือยกส่งให้ท่าน ส่วนผู้หญิงไม่สามารถส่งถึงมือต่อมือได้ พระภิกษุจะวางผ้ารองรับ โดยท่านถือชายผ้าอีกข้างหนึ่งไว้ แล้วให้ผู้หญิงวางของลงบนผ้า
การนิมนต์พระ
ตามธรรมเนียมนิยม การนิมนต์พระมาในงานมงคลทั่วไปใช้จำนวนเลขคี่ เช่น 5, 7 หรือ 9 รูป เพราะถือว่ารวมพระพุทธเจ้าด้วยจะเป็นจำนวนคู่ สำหรับงานมงคลสมรสนิยมนิมนต์ 8 รูป ส่วนพิธีหลวงต้องนิมนต์ตั้งแต่ 10 รูปขึ้นไป และงานศพนิมนต์เพียง 4 รูป
ใบปวารณา
การถวายจตุปัจจัยแด่พระภิกษุสามเณร ต้องใช้ ใบปวารณา ไม่กล่าวถึงเงินโดยตรง ใช้ข้อความว่า "ข้าพเจ้าขอถวายจตุปัจจัยแด่พระคุณท่านเป็นมูลค่า...บาท...สตางค์"
เบญจางคประดิษฐ์
เบญจางคประดิษฐ์ คือ การกราบพระรัตนตรัย พระพุทธรูป หรือพระภิกษุ โดยให้อวัยวะ 5 จุดจดลงกับพื้น ได้แก่ เข่าทั้ง 2 มือทั้ง 2 (คว่ำฝ่ามือแผ่ราบ) และหน้าผาก
การกรวดน้ำ
ให้หยดน้ำหลั่งเป็นสายเดียวอย่างสม่ำเสมอ ไม่ขาดสาย ไม่ให้มีเสียงดังเกินควร เริ่มกรวดน้ำเมื่อพระสวดคำอนุโมทนาว่า "ยถา วาริวหา..." ระหว่างนั้นให้ตั้งจิตแผ่ส่วนกุศลไปยังบุพการีและสรรพสัตว์ทั้งหลาย เมื่อพระสวดจบบท "ยถา" จึงหยุดกรวดน้ำ แล้วนั่งประนมมือฟังพระอนุโมทนาต่อจนจบ
หัตถบาส
คือระยะห่างที่พระสงฆ์นั่งในเวลาทำสังฆกรรม เพื่อแสดงความพร้อมเพรียง มีกำหนดระยะห่าง 2 ศอก 1 คืบ วัดจากด้านหลังของภิกษุที่นั่งพับเพียบมาถึงหน้าตัก (1 ศอก) แล้วจากหน้าตักออกไปอีก 1 ศอก 1 คืบ
สรุป
คำราชาศัพท์ที่ใช้กับพระภิกษุสงฆ์เป็นสิ่งที่คนไทยควรเรียนรู้และใช้ให้ถูกต้อง เพราะนอกจากจะแสดงถึงความเคารพต่อพระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญแล้ว ยังเป็นการรักษามรดกทางภาษาและวัฒนธรรมไทยให้คงอยู่สืบไป หากต้องการศึกษาคำราชาศัพท์เพิ่มเติมในหมวดอื่น ๆ สามารถดูได้จากลิงก์ด้านล่าง
เครื่องมือช่วยเรียนรู้คำราชาศัพท์เพิ่มเติม