คำพังเพย

คำพังเพยเกี่ยวกับครอบครัวและสังคม - เรียนรู้ความหมายและบริบทการใช้

คำพังเพยเกี่ยวกับครอบครัวและสังคม คือภูมิปัญญาไทยที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคน ทั้งในครอบครัว กลุ่มเพื่อน และชุมชน คำพังเพยเหล่านี้ถ่ายทอดบทเรียนเรื่องการเลือกคบเพื่อน ความผูกพันในครอบครัว การอยู่ร่วมกันอย่างมีน้ำใจ และการตอบแทนบุญคุณ

ทำไมคำพังเพยเรื่องสังคมจึงยังใช้ได้ในทุกยุค

มนุษย์เป็นสัตว์สังคมที่ต้องอยู่ร่วมกัน คำพังเพยเรื่องครอบครัวและสังคมจึงไม่เคยล้าสมัย ไม่ว่าจะเป็นการสอนให้เลือกคบเพื่อนที่ดี รู้จักตอบแทนบุญคุณ หรือระวังคำพูดที่จะกระทบความสัมพันธ์กับผู้อื่น

หมวดที่ 1 - มิตรภาพและการเลือกเพื่อน

คำพังเพย ความหมาย บริบทการใช้
คบคนพาลพาลพาไปหาผิด คบบัณฑิตบัณฑิตพาไปหาผล เพื่อนที่เราคบมีอิทธิพลต่อชีวิตโดยตรง คบคนไม่ดีพาไปสู่ความผิด คบคนดีมีปัญญาพาไปสู่ความเจริญ ใช้เตือนให้เลือกคบเพื่อนอย่างรอบคอบ เพราะสังคมรอบข้างกำหนดทิศทางชีวิต
น้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า ทุกคนต้องพึ่งพากัน ช่วยเหลือกันและกันตามธรรมชาติของความสัมพันธ์ที่สมดุล ใช้อธิบายความสัมพันธ์ที่พึ่งพาอาศัยกัน ทั้งในครอบครัว ที่ทำงาน หรือชุมชน
เพื่อนรักมักพูดจริง เพื่อนกลักมักพูดเพราะ เพื่อนแท้จะพูดความจริงแม้จะขม ส่วนคนที่ไม่ใช่เพื่อนจริงมักพูดแต่สิ่งที่ฟังดีเพื่อเอาใจ ใช้แยกแยะเพื่อนแท้กับคนประจบ และเตือนไม่ให้โกรธเพื่อนที่วิจารณ์ตรงๆ ด้วยความหวังดี
พบพาลให้หลีก พบนักปราชญ์ให้คบ เมื่อพบคนพาลหรือคนไม่ดีให้หลีกเลี่ยง เมื่อพบคนดีมีปัญญาให้รีบคบหา ใช้สอนให้รู้จักเลือกสังคม ไม่คบหาคนที่จะนำพาไปสู่ปัญหา
ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน ต้องพึ่งพาตนเองเป็นหลักก่อน ไม่ควรรอคอยหรือฝากความหวังทั้งหมดไว้กับผู้อื่น ใช้เตือนให้พัฒนาตนเองและพึ่งตัวเองก่อน แทนการรอให้คนอื่นมาช่วยเสมอ

หมวดที่ 2 - ครอบครัวและความผูกพัน

คำพังเพย ความหมาย บริบทการใช้
รักพี่เสียดายน้อง ลังเลไม่อาจตัดสินใจเลือกระหว่างสองสิ่งที่ต่างก็มีคุณค่าและเกี่ยวพันกัน ใช้อธิบายสถานการณ์ที่ต้องเลือกระหว่างสองสิ่งที่รัก โดยเลือกอย่างใดอย่างหนึ่งก็เสียใจ
ลูกไม้หล่นไม่ไกลต้น ลูกหลานมักมีนิสัยหรือพฤติกรรมคล้ายบิดามารดา ทั้งดีและไม่ดี ใช้อธิบายความคล้ายคลึงระหว่างพ่อแม่และลูก หรือชี้ว่าการเลี้ยงดูมีผลต่อลูกมาก
รักวัวให้ผูก รักลูกให้ตี ความรักที่แท้จริงต้องมีวินัยและการอบรมสั่งสอน ไม่ใช่การตามใจจนเสียคน ใช้อธิบายหลักการเลี้ยงลูกที่ผสมผสานความรักกับวินัย เพื่อให้ลูกเติบโตเป็นคนดี
แม่ปูสอนลูกปูให้เดินตรง สอนผู้อื่นในสิ่งที่ตนเองทำไม่ได้ เป็นความย้อนแย้งระหว่างคำสอนและการกระทำ ใช้เปรียบเปรยคนที่สั่งสอนให้ผู้อื่นทำสิ่งที่ตนเองไม่ปฏิบัติตาม
ใกล้เกลือกินด่าง มีสิ่งดีที่มีคุณค่าอยู่ใกล้ตัวแต่ไม่รู้จักใช้ประโยชน์ กลับไปหาสิ่งที่ด้อยกว่าจากที่ไกล ใช้เตือนคนที่ไม่เห็นคุณค่าของคนดีหรือสิ่งดีใกล้ตัว เช่น ครอบครัวหรือเพื่อนเก่า

หมวดที่ 3 - การอยู่ร่วมกันและการพูดจา

คำพังเพย ความหมาย บริบทการใช้
กำแพงมีหูประตูมีช่อง คำพูดถูกได้ยินโดยผู้อื่นได้เสมอ ไม่ว่าจะอยู่ที่ใดก็ตาม ต้องระวังในสิ่งที่พูด ใช้เตือนให้ระวังคำพูดในที่ลับ เพราะข้อมูลส่วนตัวหรือความลับอาจรั่วไหลได้
ร่วมทุกข์ร่วมสุข การอยู่ร่วมกันที่แท้จริงต้องร่วมทั้งในยามลำบากและยามสุข ไม่ใช่แค่ในยามดี ใช้อธิบายความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งระหว่างคนในครอบครัว คู่รัก หรือเพื่อนสนิท
พูดดีเป็นศรีแก่ปาก พูดมากเป็นลาภแก่ศัตรู คำพูดที่ดีเป็นเกียรติแก่ผู้พูด ส่วนการพูดมากเกินไปกลับเป็นประโยชน์แก่คนที่ไม่หวังดี ใช้เตือนให้พูดอย่างมีสติและระวัง ไม่พูดมากจนเกินความจำเป็นในสังคมหรือที่ทำงาน
ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี ชั่วดีเป็นตรา การพูดจาดีเป็นคุณสมบัติสูงสุด รองลงมาคือการคำนวณ การรู้หนังสือ และชื่อเสียงความประพฤติ ใช้สอนลำดับความสำคัญของทักษะในการดำรงชีวิตในสังคม การสื่อสารดีมีคุณค่ายิ่งกว่าสิ่งอื่น
กงเกวียนกำเกวียน ผลกรรมย่อมวนเวียนกลับมาหาผู้กระทำเสมอ ทำดีก็ได้ดีกลับมา ทำชั่วก็ได้ชั่วกลับมา ใช้เตือนให้ระวังการกระทำต่อผู้อื่น เพราะสิ่งที่ทำจะวนกลับมาหาตัวเองในที่สุด

หมวดที่ 4 - น้ำใจและการตอบแทนบุญคุณ

คำพังเพย ความหมาย บริบทการใช้
กินบนเรือน ขี้บนหลังคา ทรยศหักหลังหรือทำความเสียหายต่อผู้ที่มีบุญคุณ ทั้งที่ได้รับการดูแลและอุปการะมาตลอด ใช้วิจารณ์คนที่ตอบแทนบุญคุณด้วยการทำร้ายผู้มีพระคุณ ซึ่งถือเป็นความอกตัญญู
ชุบมือเปิบ รับประโยชน์จากความพยายามและการลงทุนของผู้อื่น โดยตนเองไม่ได้ลงมือเองเลย ใช้วิจารณ์คนที่เก็บเกี่ยวผลจากงานหรือความพยายามของคนอื่นโดยไม่มีส่วนร่วม
เห็นช้างขี้ ขี้ตามช้าง เลียนแบบผู้อื่นโดยไม่คิดว่าตนเองมีความสามารถหรือฐานะที่จะรับมือผลลัพธ์ได้หรือไม่ ใช้เตือนคนที่ทำตามคนอื่นอย่างไม่ไตร่ตรอง โดยไม่พิจารณาว่าตนเองพร้อมหรือยัง
อยู่บ้านท่านอย่าตีหมาท่าน เมื่ออาศัยอยู่กับผู้อื่นหรืออยู่ในสังคมของคนอื่น ต้องเคารพกติกาและทรัพย์สินของเขา ใช้เตือนให้รู้จักกาลเทศะ ไม่ทำสิ่งที่ขัดใจเจ้าบ้านหรือเจ้าของสถานที่ที่เราพึ่งพา
เกลือจิ้มเกลือ ขอความช่วยเหลือจากคนที่อยู่ในสภาพเดียวกัน ต่างก็ไม่มีกำลังพอจะช่วยกันได้จริง ใช้อธิบายสถานการณ์ที่ทั้งสองฝ่ายต่างก็ยากลำบากพอกัน การขอความช่วยเหลือจึงไม่ได้ผล

เทคนิคจดจำคำพังเพยเรื่องครอบครัวและสังคม

  • เชื่อมกับประสบการณ์ความสัมพันธ์ - นึกถึงสถานการณ์จริงกับคนในชีวิต เช่น "คบคนพาลพาลพาไปหาผิด" นึกถึงตอนที่เพื่อนชักชวนทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง
  • จับคู่ตรงข้าม - หลายคำพังเพยมีคู่ตรงข้าม เช่น "เพื่อนรักมักพูดจริง" กับ "เพื่อนกลักมักพูดเพราะ" ช่วยให้จำได้ง่ายขึ้น
  • สังเกตภาพเปรียบเทียบ - "น้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า" นึกภาพสัตว์ในธรรมชาติที่ต้องพึ่งพาสิ่งแวดล้อม "กำแพงมีหูประตูมีช่อง" นึกภาพกำแพงที่มีหูฟัง
  • ฝึกใช้ในบทสนทนา - ลองนำคำพังเพยไปใช้ในการอธิบายสถานการณ์จริงในชีวิตประจำวัน ความเข้าใจจะลึกขึ้นและจดจำได้นานขึ้น
ข้อ 1/5

คำถามที่ 1: 'คบคนพาลพาลพาไปหาผิด' สอนอะไร

เรียนต่อในคำพังเพย

ข้อมูลเพิ่มเติม

บทความแนะนำ