สำนวนไทย

สำนวนไทยหมวดอาหารและการกิน - เรียนรู้ความหมายและบริบทการใช้

สำนวนไทยหมวดอาหารและการกิน คือสำนวนที่ใช้อาหารพื้นบ้านและการกินเป็นภาพเปรียบเทียบเพื่อสื่อความหมายแฝง คนไทยมีวัฒนธรรมการกินที่ผูกพันกับวิถีชีวิตอย่างลึกซึ้ง จึงสร้างสำนวนจากข้าว ปลา ผัก ผลไม้ ที่สะท้อนทั้งความสัมพันธ์ พฤติกรรม และสภาพสังคมได้อย่างเห็นภาพ

ทำไมอาหารและการกินจึงเป็นภาพเปรียบเทียบในสำนวนไทย

อาหารคือสิ่งใกล้ตัวที่ทุกคนต้องบริโภคทุกวัน คนไทยจึงนำประสบการณ์การกิน การปรุง และวัตถุดิบที่คุ้นเคยมาสร้างเป็นสำนวน การใช้ภาพอาหารทำให้เข้าใจง่าย จดจำได้ และสะท้อนวัฒนธรรมไทยที่อาหารเป็นศูนย์กลางของครอบครัวและชุมชน

หมวดที่ 1 - สำนวนเกี่ยวกับข้าวและอาหารหลัก

สำนวน ความหมาย บริบทการใช้
ข้าวยากหมากแพง สภาพเศรษฐกิจฝืดเคือง ของกินของใช้หายากและราคาแพง ประชาชนเดือดร้อน ใช้บรรยายสภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ หรือสภาพที่ผู้คนต้องประหยัดเพราะค่าครองชีพสูง
ข้าวใหม่ปลามัน ช่วงเวลาที่ดีที่สุดของความสัมพันธ์ใหม่ๆ โดยเฉพาะคู่รักหรือคู่แต่งงานในช่วงแรก ใช้พูดถึงคู่รักที่เพิ่งแต่งงาน หรือความสัมพันธ์ใหม่ที่ยังหวานชื่นและประทับใจกัน
กินน้ำใต้ศอก การอยู่ในตำแหน่งรอง ไม่ได้รับการยอมรับเป็นอันดับแรก เหมือนคนที่ต้องดื่มน้ำที่เหลือ ใช้พูดถึงคนที่อยู่ในสถานะรอง เช่น ภรรยาน้อย หรือคนที่ไม่ได้รับการยอมรับเต็มที่
ข้าวแดงแกงร้อน ผู้มีพระคุณที่ช่วยเหลือเลี้ยงดูในยามยาก ควรระลึกถึงและตอบแทนบุญคุณเสมอ ใช้เตือนให้รำลึกถึงผู้มีพระคุณ เช่น พ่อแม่ ครูบาอาจารย์ ที่เลี้ยงดูเรามาตั้งแต่เล็ก
ข้าวต้มกระโจมกลาง การลงมือทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างรีบร้อน โดยไม่ได้ไตร่ตรองให้รอบคอบก่อน ใช้เตือนคนที่กำลังตัดสินใจเรื่องสำคัญอย่างรีบเร่ง โดยไม่พิจารณาผลที่ตามมา

หมวดที่ 2 - สำนวนเกี่ยวกับปลาและอาหารคาว

สำนวน ความหมาย บริบทการใช้
ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ การลงทุนลงแรงไปกับสิ่งที่ไม่เกิดประโยชน์ เปรียบเหมือนเอาน้ำพริกที่ตำแล้วไปละลายในแม่น้ำ ใช้วิจารณ์การใช้ทรัพยากรหรือกำลังไปกับงานที่ไม่ได้ผล สูญเปล่าโดยไม่จำเป็น
เนื้อไม่ได้กิน หนังไม่ได้รองนั่ง การลงทุนลงแรงไปแล้วไม่ได้รับผลประโยชน์ใดๆ กลับมา ทั้งของหลักและของรองก็ไม่ได้ ใช้บ่นเมื่อทำงานหนักแต่ไม่ได้รับผลตอบแทน หรือคนอื่นมาเก็บเกี่ยวผลแทน
กินปลาให้ดูก้าง การทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งต้องระมัดระวังจุดที่อาจเป็นอันตราย ตรวจดูรายละเอียดก่อนเสมอ ใช้สอนให้พิจารณาสัญญา เงื่อนไข หรือข้อตกลงอย่างละเอียดก่อนตัดสินใจ
ปลาตายน้ำตื้น คนที่มีความรู้ความสามารถมาก แต่กลับพลาดท่าเสียทีในเรื่องเล็กๆ ที่ไม่น่าจะเป็นปัญหา ใช้พูดถึงผู้เชี่ยวชาญที่ทำผิดพลาดในเรื่องง่ายๆ เหมือนปลาเก่งที่ตายในน้ำตื้น
ขนมพอผสมกับน้ำยา สิ่งที่เข้ากันได้ดี ส่งเสริมกันและกัน ทำให้เกิดความลงตัวและกลมกล่อม ใช้ชมการจับคู่ที่เหมาะสม เช่น คู่ทำงาน คู่รัก หรือการรวมทีมที่ส่งเสริมกัน

หมวดที่ 3 - สำนวนเกี่ยวกับผักและผลไม้

สำนวน ความหมาย บริบทการใช้
ผักชีโรยหน้า การทำดีหรือตกแต่งเพียงเปลือกนอกเพื่อหลอกตา ไม่ได้ตั้งใจทำให้ดีจริงๆ ใช้วิจารณ์งานที่ดูดีเฉพาะเวลานำเสนอ แต่เนื้อหาภายในไม่มีคุณภาพจริง
มะกอกสามตะกร้าปาไม่ถูก คนที่พูดเท็จหรือโกหกบ่อยจนเรื่องที่เล่าไม่ตรงกัน ไม่สามารถจับความจริงได้ ใช้พูดถึงคนที่โกหกมากจนเรื่องราวขัดแย้งกันเอง ไม่น่าเชื่อถือ
ตำข้าวสารกรอกหม้อ การทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพียงให้พอผ่านไปวันๆ ไม่ได้คิดถึงระยะยาวหรือความมั่นคง ใช้บรรยายชีวิตที่หาเช้ากินค่ำ ทำงานพอประทังชีวิตโดยไม่มีแผนระยะยาว
กล้วยจิ้มกล้วย สิ่งหรือคนที่เหมือนกันมารวมกัน คล้ายคลึงจนแยกไม่ออก หรือเข้ากันได้ดี ใช้พูดถึงคนสองคนที่เข้ากันได้ดีเพราะมีลักษณะนิสัยคล้ายกัน หรือสิ่งของที่เหมือนกันมารวมกัน
ทุเรียนหล่นทับ ความโชคร้ายหรือเหตุการณ์เลวร้ายที่เกิดขึ้นโดยไม่ทันตั้งตัว และส่งผลกระทบรุนแรง ใช้บรรยายเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกะทันหันและสร้างความเสียหายอย่างหนักโดยไม่คาดคิด

หมวดที่ 4 - สำนวนเกี่ยวกับนิสัยการกิน

สำนวน ความหมาย บริบทการใช้
กินน้ำเห็นปลิง การรู้สึกขยะแขยงหรือกลัวต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่งหลังจากทำหรือใช้ไปแล้ว ทำให้ไม่อยากใช้อีก ใช้บรรยายความรู้สึกที่ไม่อยากกลับไปทำสิ่งเดิมอีก หลังจากเห็นข้อเสียหรือปัญหา
อิ่มหมีพีมัน ความเป็นอยู่ที่สมบูรณ์ มีกินมีใช้ ไม่ขัดสน อยู่ในสภาวะมั่งคั่งและสุขสบาย ใช้บรรยายชีวิตที่อยู่ดีกินดี มีฐานะมั่นคง ไม่ต้องกังวลเรื่องปากท้อง
กินอยู่กับปาก อยากอยู่กับท้อง ความโลภที่ไม่รู้จักพอ ได้สิ่งหนึ่งแล้วยังอยากได้อีก ไม่พอใจในสิ่งที่มีอยู่ ใช้เตือนคนที่โลภมาก หรือไม่รู้จักพอใจในสิ่งที่ตัวเองได้รับแล้ว
ตักน้ำใส่กะโหลก ชะโงกดูเงา การพิจารณาตัวเองอย่างรอบคอบ มองดูฐานะและความสามารถของตัวเองก่อนทำสิ่งใด ใช้สอนให้รู้จักประมาณตน พิจารณาตัวเองก่อนตัดสินใจทำเรื่องใหญ่หรือเทียบกับผู้อื่น
อดอยากปากแห้ง สภาพที่ขาดแคลนอาหาร ยากจน ไม่มีกินจนปากแห้ง เป็นสำนวนเปรียบความลำบาก ใช้บรรยายสภาพยากจนข้นแค้น ไม่มีอาหารกิน หรือชีวิตที่ขัดสนมาก

เทคนิคจดจำสำนวนไทยหมวดอาหาร

  • เชื่อมกับอาหารที่กิน - นึกถึงอาหารจริงที่กินทุกวัน เช่น เห็น "ผักชี" ก็นึกถึง "ผักชีโรยหน้า" จะจำได้ง่ายขึ้น
  • แบ่งกลุ่มตามวัตถุดิบ - จัดสำนวนเป็นกลุ่ม ข้าว / ปลา / ผัก / ผลไม้ / การกิน ช่วยให้นึกออกตามหมวด
  • วาดภาพการปรุงอาหาร - "ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ" นึกภาพคนตำน้ำพริกแล้วเอาไปเทในแม่น้ำ เห็นภาพการเปล่าประโยชน์ชัดเจน
  • เชื่อมกับวัฒนธรรมไทย - สำนวนหลายบทสะท้อนวัฒนธรรมการกินของไทย เช่น ข้าวเป็นอาหารหลัก ปลาเป็นแหล่งโปรตีน ช่วยให้เข้าใจที่มา
ข้อ 1/5

คำถามที่ 1: สำนวน 'ข้าวใหม่ปลามัน' หมายถึงอะไร

เรียนต่อในสำนวนไทย

ข้อมูลเพิ่มเติม

บทความแนะนำ